Het kan je niet zijn ontgaan dat een goede handenhygiëne essentieel is om te voorkomen dat je besmet wordt met het SARS-CoV-2 virus. Het gebruik van een desinfectie gel/middel is voordelig, maar je handen wassen werkt nog beter.

Waarom?

Ik kreeg hier niet een duidelijk antwoord op tijdens mijn interview met Prof. dr. Hoepelman. Er is ook maar weinig onderzoek om een duidelijke verklaring te vinden. Scheikunde professor Palli Thordarson legt in deze Twitter post uit waarom hij denkt dat water en zeep het beste werken. Het komt erop neer dat zeep de vetlaag in het membraan van het virus oplost, waardoor het virus onschadelijk wordt gemaakt. Desinfectiemiddel met een hoog alcohol percentage (60-80%) kunnen deze vetlaag ook oplossen.

Het probleem is alleen dat de meeste mensen hun handen niet goed wassen. Dit heeft met het gebrek aan aandacht te maken. Het is vaak een haastklus. Als je geneeskunde of verpleegkunde studeert, wordt je geleerd hoe je dit ‘goed’ doet. Je moet minstens 30 seconden je handen grondig wassen. Denk hierbij ook aan de plekken rondom je nagels en plekken tussen je vingers. Voor chirurgen is het handen wassen vaak een moment van bezinning en rust, als voorbereiding op het werk dat ze gaan doen. Hiermee wordt het een prettig ritueel in plaats van een verplichting.

Ook jij kan de noodzaak tot frequent handen wassen aangrijpen om een ritueel te ontwikkelen. Ik ben er zelfs van overtuigd dat dit goed voor je gezondheid is. Laat me even uitleggen waarom ik dat denk.

Ga eens na hoeveel tijd je besteedt aan in je hoofd ‘denken’ en ‘tegen jezelf praten’. En hoe vaak is dit overwegend positief? Laat me raden, een groot gedeelte van de dag en niet vaak positief..

Dat is niet zo gek. We zijn namelijk vanuit evolutionair perspectief erop gericht om gevaren in onze omgeving te ontdekken zodat we deze kunnen vermijden. Als een gevaar geïdentificeerd is, wordt het ‘fight-flight-freeze’ systeem gestimuleerd. In meer medische termen krijgt het sympathische zenuwstelsel de overhand en wordt de ‘stress-as’ (hypothalamus-hypofyse-bijnier-as) geactiveerd zodat je lichaam in staat van paraatheid gebracht wordt, om tot actie over te kunnen gaan. Dit is in het acute moment enorm nuttig. Het heeft al talloze mensen het leven gered. Wat daarentegen niet zo nuttig is, is als het gevaar niet zozeer van de buitenwereld uitgaat, maar meer een product is van jouw eigen belevingswereld in je hoofd. Dan heb ik het meer over ‘psychologische stress’. Deze wordt veroorzaakt door alledaagse overpeinzingen zoals bijvoorbeeld de twijfel of we ‘goed genoeg zijn’, of we ‘het allemaal wel aankunnen’, de vraag ‘wat andere mensen van ons vinden’ en de angst dat ‘ons of anderen waar we om geven iets overkomt’. Maar ook kleine irritaties veroorzaakt doordat ‘iemand ons niet begrijpt’, ‘iemand ons onrechtvaardig behandeld’ of iemand ‘zijn/haar eigen frustratie op ons botviert’ houden psychologische stress in stand. Deze psychologische stress is doorgaans chronisch van aard.

De activatie van het sympathische (stress) zenuwstelsel heeft ook een sterk effect op het paraysmpathische (rust) zenuwstelsel. Zie het als een soort weegschaal. Als de een overuren draait, is er onvoldoende activiteit van het andere zenuwstelsel. Dat is een probleem, want het parasympathische zenuwstelsel zorg nou net voor de homeostase van het lichaam en herstel van schade, maar bevordert zeker ook het immuunsysteem.

Ok, dit is allemaal leuk en aardig, maar wat moet ik hier nou mee en wat heeft het te maken met handen wassen?

Je kunt zelf invloed uitoefenen op hoeveel psychologische stress je ervaart en dus ook op de balans tussen het sympathische en parasympathische zenuwstelsel. Maar het is niet makkelijk en gaat zeker niet vanzelf..

Het sleutelwoord is mindfullness. Bij sommige mensen heeft dit een wat zweverige connotatie, omdat het ook met spiritualiteit en yoga geassocieerd is, maar het heeft een hele sterke biologische en wetenschappelijke basis.

Mindfullness betekent eigenlijk dat je het ‘peinzen’ in gedachten of reactief op omstandigheden reageren bewust kan onderbreken, rust in je hoofd kan creëren, en vervolgens met aandacht/zonder oordeel de wereld om je heen kan observeren. Meditatie is een van de sterkste tools om je mate van mindfullness te versterken. Ik kan iedereen die dit eens uit wil proberen de apps ‘Headspace‘ en ‘Waking up‘ aanbevelen. Maar je hoeft niet per se met je ogen dicht stil te zitten om te mediteren. De meeste meditatie technieken zijn gericht op het focussen van je aandacht op één ding, zodat er geen ruimte is om te gaan peinzen. Mocht je in gedachten wel afdwalen (heel normaal dat dit gebeurt), dan gaat het erom dat je hier bewust van wordt en opnieuw her-focust. Sterker nog, dit is dé oefening. Je kunt dit zien als ‘één herhaling van een oefening in de sportschool’. Hoe vaker je dit doet, des te makkelijker en natuurlijker het wordt.

Bij meditatie ligt de focus vaak op je adem. Als je rustig en diep in- en uit ademt, activeer je onbewust het parasympatische zenuwstelsel (dit is een van de weinige elementen die je zelf kan beïnvloeden). Daarna volgt automatisch je hartslag. Deze zal minder snel worden en meer gezonde variatie vertonen (toegenomen ‘heart rate variability’). Ook het steeds maar weer herhalen van een zelfde zin (‘mantra’) of beweging (yoga of sport) kan je in een staat van meditatie brengen.

Hoe weet je nou dat je in zo’n staat verkeert?

Tijd verliest in een zekere zin zijn betekenis. Het wordt steeds lastiger om te zeggen of 5 min of 50 min verstreken zijn. Bovendien zul je gek genoeg vaak merken dat je zintuigen meer oppikken. Het valt je bijvoorbeeld op dat in de verte vogels fluiten of je voelt de wind op je gezicht. Eigenlijk zou je in een ‘normale staat’ deze dingen ook moeten merken, maar je brein onderdrukt deze informatie omdat je in gedachten verzonken bent. Deze filter raak je tijdens meditatie kwijt. Daarom wordt ook wel gezegd dat je met meer aandacht (awareness of mindfullness) de wereld en gebeurtenissen beleeft.

Ook handen wassen kan een vorm van meditatie worden. Dit kun je bewerkstelligen door er de tijd voor te nemen en het met intense focus te doen. Leg een schone handdoek klaar. Wacht totdat het water lauwwarm is. Voel het water over je handen stromen, masseer je eigen handen en ga bewust rustiger en dieper ademen. Maak er op deze manier een ritueel van in plaats van een ‘must’! Je hebt elke dag dan meteen al meerdere ‘sets’ aan mindfullness oefeningen te pakken. Kijk er niet van op als dit ook andere effecten heeft: je kunt tevredener worden, meer rust uitstralen, positiever door anderen benaderd worden en je ‘gewoon beter voelen’.

Ik zei al dat meditatie en mindfullness een sterke biologische en wetenschappelijke fundering hebben. Geoefende mediteerders bleken in een functionele MRI studie hun ‘default mode network’ te deactiveren. Dit is het gebied in de hersenen waar onder andere het persoonlijke bewustzijn genesteld is. Hier gebeurt het peinzen. Het aantal publicaties over de gezondheidsvoordelen van meditatie is te groot om naar te verwijzen. In plaats daarvan zou ik het boek ‘Altered Traits‘, dat een groot aantal van deze studies bespreekt, aanbevelen.

Ok, ik heb je uitgelegd hoe een ritueel van ‘meditatief handen wassen’ je gezondheid kan bevorderen, tegen het SARS-CoV-2 virus kan beschermen en ook nog eens fijn kan zijn.

Als je hier iets aan hebt gehad, leg het dan ook uit aan anderen (waarom niet aan je kinderen, als je die hebt?) en laat een bericht achter.